SanatLog yazılarına abone olunYazılar RSSSanatLogYorumlar RSS

A Clockwork Orange (1971; Otomatik Portakal) - Stanley Kubrick

3 Aralık 2008 Yazar:  
Kategori: Kült Filmler, Klasik Filmler, Sanat, Sinema

İktidar Tandanslı Bir Okuma

Liberal sistemdeki suçlu ve kurban diyalektiği üzerine inşa edilmiş bir hiciv örneği olan (1971, ), suçun orijinine inmek yerine sonuçlarını irdeliyor, eleştiri oklarını liberal düzene fırlatıyor. Modern dünyayı oluşturan dinamiklere (liberal, lümpen, kurulu düzene hizmet eden entelektüel tiplemesi, birey ilişkisi/çatışması, erki ve hükümet mekanizmalarının tek tip birey yaratma uğraşlarının sonuçları, , suçlu eğitiminin etiği, aile yaşamı…) sert ve eleştirel bir bakış atan A Clockwork Orange; fütüristik bir öngörü, pesimist bir yorum denemesi, sosyolojik bir saptama, olasılıkla kendi türünün başyapıtı. Bütün büyük yapıtlar gibi bir başkasına değil yalnızca kendisine benziyor.

Alex’in suç şebekesi sınıfsal olarak burjuva ve proleter ayırt etmeden önüne çıkan her şeyi yok etme psikolojisi içinde olan, (Söz konusu yıkıcı eğilim, kült roman “American Psycho”nun başkarakteri için de geçerli.) kendine has bir altdil ya da argo icat etmiş öznelerden oluşuyor. Yürürlükteki dilden sıyrılma çabaları düzen karşıtı eğilimlerinin bir dışavurumu, anarşistçe bir tavır. Aralarındaki egemenlik hesaplaşmasının bu küçük cemaati birbirinden kopardığına tanık oluyoruz. Bu cemaatin dağılması çok sonra iktidarın bekçileriyle -artık yalnız ve çaresiz bir birey konumuna düşen- Alex’i karşı karşıya getiriyor kaçınılmaz olarak. Başta pek de özdeşleşemeyeceğimiz saldırgan ve yıkıcı bir porte çizen Alex ile bu noktadan sonra özdeşleşmek (’in mesafeli/soğukkanlı duruşu buna pek imkân tanımaz oysa.) durumunda kalıyoruz. Bu özdeşleşme A Clockwork Orange’ın aşağı yukarı finaline denk gelen kısmında gerçekleşiyor. Yani Alex başka çaresi kalmadığı için kendini iktidarın şefkatli (!) kollarına teslim ettiğinde, daha doğrusu iktidarın bekçileri/düzenin koruyucuları Alex’i kendi dünyasına aldığında.

Alex’i sindirme/asimile etme politikaları öncelikle eğitimci erkânın buyurgan/tepeden inmeci müdürünün ajitasyonlarıyla başlıyor. Herhangi olumlu bir sonuç doğurmayan bu girişimin ardından hapishane erkinin uygulamaları kendini gösteriyor. Kitab-ı Mukaddes eğitimi alan Alex kitabı kendine göre yorumlamakta geç kalmıyor. İşkence ritüelini andıran malum denemelerden sonra yavaş yavaş beyninin ele geçirilmeye başladığına tanık olsak da kolay kolay teslim etmiyor kendini Alex. Ta ki direnme odaklarını tükettiğinde yapacak bir şeyi kalmadığını anlıyor. Özellikle tektipleştirmenin boyutlarına getirdiği yaklaşım ve bunu analiz etme biçimi A Clockwork Orange’ı evrensel statüye konumlandırıyor.

Her çağın egemen düşünce sistemi kaynağını devlet otoritesinin örgütlenme modelinden alır. Devlet erki bürokratik araçlarını devreye sokarak bireyleri gereğinde yumuşatır, biçimlendirir, onlara çekidüzen verir. Düşünme biçimine/ideolojisine ters düşen mikropları sterilize eder, genel kamu huzurunu bozan girişimlerin önüne geçer. Varlığını tehdit eden oluşumlar üzerinde baskı mekanizmaları geliştirir. Farklı olanı –ötekini- kendi amaçları ve istekleri doğrultusunda asimile eder. Gerektiğinde kullanmaktan imtina etmez.

A Clockwork Orange’ın kesin ve net bir biçimde sorduğu sorular/çağrıştırdığı konular işte bu aşamada yüzeye çıkıyor. Ait olduğu sosyal sınıf gözetilmeksizin toplumu oluşturan ya da toplum dışındaki öznelerin düşünme kalıplarına, benimsemiş bulundukları kimliklerine dış ve kontrol edici bir tahakküm/müdahale gerekli midir? Bu tür bir müdahale nasıl sonuçlar doğurabilir? Dışarıdan müdahaleye maruz kalan bireyler ne kadar özgür olabilirler? Bu ve buna benzer uygulamalar devlet erkinin asal görevleri arasında kabul edilebilir mi?

Sinemanın yerleşik kalıplarının sınırlarını zorlayan bir sinemacı kimliğinin başat aktörlerinden olan Stanley Kubrick, A Clockwork Orange’da mesafeli duruşunu koruyan bir sosyolog edasına bürünüyor. Şu sözleri onun anlayışını somutlayan birincil bir kaynak olma özelliğini taşıyor: 

“Filmin çekilmesi kolaydır, asıl zor olan neyin çekileceğidir.”

 

Bu mütevazı sözler Stanley Kubrick’in üslup ve biçimden çok konu ve içerik üzerinde yoğunlaştığını ifşa ediyor. İçeriğe fazlasıyla önem veren bu sinema devi A Clockwork Orange’ın her karesini iktidar sorunsalı üzerinden örüyor. İnsanlığı doğuşundan beri meşgul eden ve onun doğasına ışık tutan en önemli anahtar kelime olan iktidar sorunsalı üzerinden. Fütüristik bir tablo çizen A Clockwork Orange, bu bağlamda totaliter rejimlerin idari/yönetsel nüvelerini sorunsallaştırıyor. İktidarların şu veya bu biçimde varlıklarını sürdürebilmeleri için gerekli gördükleri icraatları bireyin özgürlüğü açısından sorguluyor.

Hakan Bilge

hakanbilge@sanatlog.com

Bu yazım Bireylikler Dergisi’nin 34. sayısında (Eylül-Ekim 2010) ve ayrıca şurada, şurada, bu adreste ve şu adreste yayımlanmıştır. 

Yorumlar

12 Yorum on "A Clockwork Orange (1971; Otomatik Portakal) - Stanley Kubrick"

  1. reyan on Per, 4th Ara 2008 9:43 am 

    Çok başarılı bir yorum olmuş, yazım dilini de anlatımını da çok beğendim kesinlikle…
    Tebrik ediyorum…

    reyan

  2. Spicoli on Cum, 5th Ara 2008 12:49 am 

    Bu kadar sevdiğim bir filmi herhalde günlerce oturup düşünsem bu kadar güzel açıklayabilirdim. Yazı için teşekkürler.

  3. liladee on Cts, 6th Ara 2008 11:02 pm 

    mükemmel!.. yazının üstüne tek bi söz etmenin manası yoktur, tebrik ediyorum sinefil..

  4. cüzzamlı melek on Cts, 7th Mar 2009 9:00 pm 

    film süper ama öyle böyle diil. bak adamlar ne güzel anlatmış kendi kokuşmuşluklarını. bizde de var böyle sıkı örnekler. kubrick amcayı hürmetle anıyoruz…

  5. melikekaragul on Pts, 9th Mar 2009 9:51 pm 

    Kubrick’in beni en çok etkileyen filmi diyebilirim…

    Kalemine sağlık Sinefil78… Kubrick’i senin kaleminden okumak bir ayrıcalık ;)

  6. azaplanca on Cum, 20th Mar 2009 4:17 pm 

    Bir başka Kubrick harikası diyebiliriz Otomatik Portakal için ve hayranlarının çokluğu da ancak bununla açıklanabilir.

    Alex’in otoriter davranışları, geleceğin faşist devletlerinin faşizan yöneticilerine bi vurgu gibi adeta. En tepedeki örgütsel varoluş, en aşağıya çete şeklinde yansıyor. Romanın yazarı Anthony Burgess ve Stanley Kubrick bunu çok iyi analiz edebilmiştir. Filmin büyüklüğü burada yatıyor bence.

  7. Calderon De La Barca on Sal, 19th May 2009 10:37 pm 

    film hakkında denilebilecek tek şey var;

    “panoptiğin gözü çıksın hakan abi!”

    eline sağlık :)

  8. seda toraman on Sal, 27th Eki 2009 10:48 am 

    Film üzerine okuduğum en iyi yazılardan biri, çok çok teşekkürler.

  9. sanatkop on Cum, 6th Kas 2009 7:42 pm 

    Filmi bir şiddet senfonisi gibi görüyorum. Beethoven bile şiddetin ‘estet’ yorumu içinde varlığını duyuruyor.

  10. svcn on Cum, 11th Ara 2009 7:07 pm 

    Çok iyi…Tebrikler…(Buradan ediyorum maalesef :( )

  11. aydın beşikci on Paz, 5th Eyl 2010 8:56 pm 

    Emeğinize sağlık. Filmde bireyin suç işleme özgürlüğü var mıdır, devlet toplum düzenini korumak adına bu özgürlüğe müdahale edebilir mi tarzında sorulara da yanıt aranmış. Bu yönüyle hukuki bir yanı da var filmin. Hazır hukuki yanı var demişken “12 angry man” filmini de incelerseniz çok mutlu olacağım. “Amerikan Hukuk Realizm”ini ve günümüz hukukunun adaleti bulma çabasının imkansızlığını somutlaştıran bu yapıtın sanatlog yazarlarınca ele alınması biz okurlar açısından büyük keyif olacaktır.

  12. Melisa Cesur on Sal, 25th Haz 2013 12:39 am 

    Ve işte sonunda en sevdiğim filme geldik… Bu filmi kaç senedir kaç kez izlediğimi duysanıza ağzınız yere değer. 50 kez la! Yani bu Alex’e aşık ve filme de aşık olduğum kararını değiştirmez…

Bu konuda siz ne düşünüyorsunuz...
Yorumunuzda avatar çıkması için gravatara üye olmalısınız!